Intermezzo

De stad vertelt haar verhaal

Rotterdam kent een lange ruimtelijke geschiedenis, die bepalend is geweest voor de kenmerkende kwaliteit en karakteristiek van de Gebiedsatlas. Het verhaal van de stad draagt bij aan het fundament van het welstandsbeleid en begint een klein millennium geleden. Al in de vroege middeleeuwen ontstond op de smalle oeverwallen langs de Rotte de nederzetting Rotta.

Om zich tegen overstromingen te beschermen woonden mensen op terpen. Toch werd deze eerste nederzetting met de Allerheiligenvloed van 1170 weggespoeld. Om Schieland en Delfland tegen verdere overstromingen vanuit de Maas en de Noordzee te beschermen werd in de dertiende eeuw de zeedijk aangelegd. Rond 1270 werd in de Rotte - ter hoogte van de huidige Hoogstraat - een vierhonderd meter lange dam met uitwateringssluizen gebouwd die de basis heeft gelegd voor de ontwikkeling van de stad Rotterdam.

Eerste uitbreidingen in het polderland

Tot in de negentiende eeuw was Rotterdam een intensief bewoonde stad, omgeven door polders omzoomd door hoge zeedijken. Buiten de veste en de binnenstad, onder andere langs de Rotte, was de vervuilende en stinkende industrie gevestigd. Vanaf 1825 brak de stad uit haar driehoekige omlijsting en breidt ze uit in het omliggende polderland. Bij die eerste stadsuitbreidingen vormden de kenmerken van het onderliggend landschap de basis van het stedenbouwkundig plan. De straten volgden de verkaveling van het oorspronkelijke landschap, oude buitenplaatsen werden in het plan opgenomen en de belangrijkste elementen van de voormalige buitenplaats werden met het plan geïntegreerd. De voormalige zeedijken voerden als verhoogde routes tussen de nieuwe stadsuitbreidingen. Deze uitbreidingen hadden dikwijls een organisch karakter, doordat de straten fragmentarisch zijn ingevuld door particulieren of bouwondernemers met afzonderlijke panden of kleine reeksen. Later werden ook in de veenpolders en de inmiddels drooggemaakte veenplassen uitbreidingen gerealiseerd. Hier herinneren de steilranden op de overgang van het onvergraven bovenland en de drooggemaakte veenplassen aan de oorsprong van het onderliggende landschap.

Bombardement van 14 mei 1940 en wederopbouw

Bij de bombardementen van 14 mei 1940 werd het hart van Rotterdam nagenoeg volledig verwoest. Ook buiten de binnenstad werden delen in de oorlog zwaar getroffen. Al tijdens de oorlog werden er plannen voor de wederopbouw van de stad ontwikkeld. Daarbij is niet teruggevallen op de stad zoals die ooit was, op oude bouwpatronen en -technieken, maar heeft Rotterdam nadrukkelijk de ‘vlucht naar voren’ ingezet om een nieuwe stad te bouwen. De wederopbouwarchitectuur koppelde innovatieve bouwtechnieken en -methoden aan een modernistische en zakelijke beeldtaal. In het centrum (Coolsingel, Weena, Hofplein, het Baan- en Laurenskwartier) was de wederopbouwarchitectuur prominent aanwezig en bepaalde zij in sterke mate het beeld van de binnenstad. Ook elders in de stad zijn na de oorlog in rap tempo de verwoestingen van het bombardement hersteld, hetgeen heeft geleid tot een meer gespreide ontwikkeling van wederopbouwarchitectuur. Buiten de binnenstad werden wijken voor de toenemende bevolking volgens de wijkgedachte gerealiseerd, zoals Pendrecht. Rotterdam kreeg bekendheid als de Wederopbouwstad van Nederland.

Karakteristiek

Een uitzonderlijk gelaagde stad

Het Rotterdam van vandaag is het resultaat van een eeuwenlange ontwikkeling, van een continu proces van verandering. Die veranderingen verliepen soms geleidelijk, dan weer schoksgewijs. In dat proces van verandering heeft iedere episode zijn eigen aardigheden toegevoegd, zonder het voorgaande geheel uit te wissen. Dat maakt Rotterdam tot een uitzonderlijk gelaagde stad; een stad die is opgebouwd uit een even complex als intrigerend stelsel van elementen en structuren uit verschillende tijdlagen. Hierdoor laat de bestaande stad zich lezen als het resultaat van een lange geschiedenis, maar ook als vertrekpunt voor aanstaande ontwikkelingen. Bij die aanstaande ontwikkelingen is de opgave deze zodanig te geleiden dat knelpunten tot een oplossing worden gebracht, bestaande kwaliteiten behouden blijven en nieuwe, eigentijdse kwaliteit wordt toegevoegd, en dat alles zodanig dat Rotterdam ‘haar verhaal kan blijven vertellen’.

Aan de vooravond van ingrijpende veranderingen

Dat verhaal van de stad is van een niet te overschatten betekenis, juist in een tijd waarin Rotterdam voor een veelheid aan opgaven staat. Naast de traditionele opgaven als woningbouw, bereikbaarheid en inclusiviteit komt een breed palet aan nieuwe opgaven op de stad af, zoals de energietransitie, circulariteit, klimaatadaptatie en het herstel van biodiversiteit. Onder druk van een waaier aan opgaven die op haar afkomt zal Rotterdam de komende decennia mogelijk sneller veranderen dan we gewoon zijn en ingrijpender dan we gewend zijn. Juist in tijden van snelle en grote ontwikkelingen zijn mensen op zoek naar plekken die eigen zijn, waar ze zijn geworteld, waarmee ze verbonden zijn. Herkenbaarheid van het verleden speelt hierin een belangrijke rol. Door te weten waar de stad vandaan komt kunnen we beter onze plek in het heden plaatsen en van daaruit nadenken over mogelijk toekomstige posities. Het is daarom essentieel dat de stad haar verhaal kan blijven vertellen. Dat speelt zowel op het niveau van de structuur van de stad (de herkenbaarheid van essentiële structuurlijnen als voormalige linten, watergangen, dijken, droogmakerijen, steilranden), als op het niveau van bebouwing en de uitwerking van individuele gebouwen.

Versterkte relatie met het landschap

Rotterdam is gevormd vanuit het landschap, de stad vindt haar basis in de landschappelijke onderlegger. Op tal van plaatsen is die onderlegger nog herkenbaar aanwezig. Inmiddels is er het besef dat zuinig met de beschikbare ruimte om moet worden gaan en dat de stad niet langer ongebreideld van het omliggende land af kan nemen. Het omliggende land is voor de stad van grote betekenis, niet alleen als productiegebied voor de stad, maar in toenemende mate ook als uitloop-, uitfiets- en uitrengebied voor de stedeling, als energieleverancier aan de stad, als regenton en koelmotor voor de stad en als natuurparel nabij de stad. Daarom is besloten dat de toekomstige groei van de stad overwegend binnen het bestaand stedelijk gebied moet worden opgevangen. Dat zal leiden tot een verdere intensivering van de stad. Die intensieve stad zal alleen werken bij de gratie van een hoogwaardig ingerichte openbare ruimte binnen de stad en de aanwezigheid van een uitstekend bereikbaar en fantastisch ingericht buitengebied. Een buitengebied waar de Rotterdammer verkoeling vindt, zich kan verbazen over de veelkleurigheid van de natuur, een rijkdom aan erfgoed treft en waar de stad water opvangt, energie opwekt en op een duurzame wijze voedsel en grondstoffen produceert. Kortom, een stad die in positieve wederkerigheid met het land wordt ontwikkeld.